نیتیزینون (Nitisinone): درمان تیروزینمی نوع ۱، نحوه مصرف و عوارض

- نام ژنریک
- Nitisinone
- گروه دارویی
- مهارکننده آنزیم HPPD – داروی بیماریهای متابولیک ارثی
- اشکال دارویی
- کپسول، قرص و سوسپانسیون خوراکی (۲، ۵، ۱۰ و ۲۰ میلیگرم)
نیتیزینون (با نام دیگر NTBC) داروی خوراکی برای چند بیماری نادر ارثی متابولیک است که در آنها بدن نمیتواند اسید آمینه تیروزین را بهدرستی تجزیه کند. مهمترین کاربرد آن تیروزینمی ارثی نوع ۱ است؛ بیماریای که بدون درمان به کبد، کلیه و اعصاب آسیب جدی میزند.
نیتیزینون چطور اثر میکند؟
تیروزین در بدن طی چند مرحله تجزیه میشود. در تیروزینمی نوع ۱، نقص آنزیم انتهای این مسیر باعث تولید ترکیبات سمی مانند سوکسینیلاستون میشود. نیتیزینون آنزیم ۴-هیدروکسیفنیلپیرووات دیاکسیژناز (HPPD) را در ابتدای مسیر مهار میکند و جلوی ساخته شدن این مواد سمی را میگیرد. در آلکاپتونوری هم همین سازوکار، تجمع اسید هموجنتیسیک را کم میکند.
نتیجه جانبی این مهار، بالا رفتن تیروزین خون است؛ به همین دلیل مصرف این دارو همیشه با رژیم غذایی کنترلشده همراه است.
موارد مصرف
- تیروزینمی ارثی نوع ۱ (HT-1): همراه با رژیم محدود از تیروزین و فنیلآلانین؛ شروع زودهنگام، بهویژه در نوزادی، از بسیاری از آسیبهای کبدی و کلیوی پیشگیری میکند.
- آلکاپتونوری در بزرگسالان (در برخی کشورها و برندها): کاهش اسید هموجنتیسیک و کند کردن آسیب مفاصل، ستون فقرات و دریچههای قلب؛ آسیبهای قبلی را ترمیم نمیکند.
این دارو برای تیروزینمی نوع ۲ و ۳ درمان استاندارد نیست و مصرف نابهجای آن میتواند با بالا بردن تیروزین به چشم، پوست و اعصاب آسیب بزند.
نحوه مصرف
- دوز بر اساس وزن بیمار و نتایج آزمایشها تعیین میشود و در کودکانِ در حال رشد مرتب بازبینی میشود.
- برخی برندها باید ناشتا و برخی همراه غذا مصرف شوند؛ مهم این است که روش مصرف هر روز ثابت بماند و طبق بروشور همان برند باشد.
- سوسپانسیون را پیش از مصرف خوب تکان دهید و با سرنگ خوراکی اندازه بگیرید، نه با قاشق.
- باز کردن کپسول و مخلوط کردن محتوا با آب یا غذا فقط در برندهایی مجاز است که دستورش را دادهاند.
- تغییر برند یا غلظت شربت باید با نظر پزشک یا داروساز باشد؛ مقدار مصرف ممکن است تغییر کند.
نیمهعمر نیتیزینون طولانی است (حدود ۵۴ ساعت در بزرگسالان)، اما با این حال مصرف منظم و بدون فراموشی اهمیت زیادی دارد. دارو را هرگز خودسرانه قطع نکنید؛ قطع آن در تیروزینمی میتواند به بحران کبدی منجر شود.
پایشهای لازم در طول درمان
- اندازهگیری دورهای تیروزین خون و سوکسینیلاستون خون یا ادرار
- آزمایش شمارش سلولهای خون (گلبول سفید و پلاکت)
- آزمایشهای کبد و تصویربرداری دورهای کبد، زیرا خطر سرطان کبد در تیروزینمی کمتر میشود اما صفر نمیشود
- معاینه چشم با اسلیتلمپ پیش از شروع و در صورت بروز علائم چشمی
عوارض جانبی
عوارض مرتبط با بالا رفتن تیروزین
- درد، قرمزی، اشکریزش یا حساسیت به نور چشم و تاری دید (آسیب قرنیه)
- خارش، پوستهریزی یا ضخیم شدن پوست کف دست و پا
سایر عوارض
- کاهش گلبولهای سفید یا پلاکت (عفونتهای مکرر، کبودی و خونریزی غیرعادی)
- کمخونی، خستگی و رنگپریدگی
- تهوع، اسهال، درد شکم و سردرد
فوراً به پزشک مراجعه کنید اگر: علائم چشمی، تب و گلودرد، خونریزی غیرعادی، زردی، ورم شکم یا علائم حساسیت شدید (کهیر، ورم لب و گلو، تنگی نفس) پیدا شد. در صورت مشکل چشمی هم دارو را خودسرانه قطع نکنید؛ معمولاً رژیم غذایی و دوز با نظر پزشک اصلاح میشود.
رژیم غذایی همراه
غذاهای پرپروتئین مثل گوشت، مرغ، ماهی، تخممرغ، لبنیات، حبوبات، سویا و مغزها تیروزین و فنیلآلانین بدن را بالا میبرند. مقدار مجاز آنها را متخصص تغذیه تعیین میکند و معمولاً از شیرخشک یا مکملهای پروتئینی ویژه (فاقد تیروزین و فنیلآلانین) استفاده میشود. حذف خودسرانه پروتئین هم خطرناک است و به رشد کودک آسیب میزند.
پشتیبانی و مشاوره
کارشناسان ما آماده پاسخگویی به سوالات شما هستند
تداخلات دارویی
نیتیزینون ممکن است دفع برخی داروها را کند کند و سطح خونی آنها را بالا ببرد؛ بهخصوص داروهایی با محدوده درمانی باریک مانند وارفارین، فنیتوئین و برخی داروهای دیابت (مثل تولبوتامید). همه داروها، مکملها و فرآوردههای گیاهی مصرفی را به پزشک بگویید.
بارداری و شیردهی
اطلاعات کافی درباره بارداری وجود ندارد، اما کنترل نشدن بیماری هم برای مادر و جنین خطرناک است؛ تصمیم با پزشک است و دارو نباید خودسرانه قطع شود. در اطلاعات بیشتر برندها، شیردهی هنگام مصرف توصیه نشده است.
نگهداری
شرایط نگهداری بسته به برند فرق دارد: برخی کپسولها و سوسپانسیونها پیش از باز شدن در یخچال (۲ تا ۸ درجه) نگهداری میشوند. دستور روی جعبه را دنبال کنید و دارو را دور از دسترس کودکان بگذارید.
پرسشهای پرتکرار
آیا با مصرف نیتیزینون رژیم غذایی لازم نیست؟
خیر. دارو و رژیم کمتیروزین دو بخش جدانشدنی درماناند؛ بدون رژیم، تیروزین خون بالا میرود و به چشم و پوست آسیب میزند.
نیتیزینون بیماری را درمان قطعی میکند؟
خیر. بیماری ژنتیکی باقی میماند، اما دارو تولید مواد سمی را کنترل میکند و در صورت شروع زودهنگام، پیشآگهی را بهشدت بهتر میکند.
اگر چند نوبت فراموش شود چه میشود؟
ممکن است سوکسینیلاستون دوباره بالا برود. به پزشک اطلاع دهید؛ تغییر دوز بدون بررسی آزمایشها توصیه نمیشود.
توجه: این مطلب برای آگاهی عمومی است و جای ویزیت پزشک یا مشاوره با داروساز را نمیگیرد. شروع، قطع یا تغییر مقدار هر دارو باید با نظر پزشک معالج باشد. برای پرسش درباره این دارو میتوانید رایگان با داروساز دارومارو مشورت کنید.
منابع علمی این مقاله
داروسازان دارومارو پاسخگوی شما هستند.
