داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی؛ انواع، کاربردها و مصرف ایمن NSAIDها

کمتر خانه‌ای را پیدا می‌کنید که در جعبه داروهایش یک ورق ژلوفن، چند کپسول مفنامیک اسید یا تیوپ ژل دیکلوفناک نباشد. همه این‌ها عضو یک خانواده‌اند: داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی یا به اختصار NSAIDs. همین در دسترس بودن باعث شده خیلی‌ها آن‌ها را بی‌خطر بدانند؛ در حالی که همین گروه، یکی از شایع‌ترین علت‌های عارضه دارویی منجر به بستری است.

در ادامه می‌خوانید این داروها دقیقاً چه کاری در بدن انجام می‌دهند، فهرست کامل داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی رایج در داروخانه‌های ایران کدام است، چه عوارضی دارند و چه کسانی باید پیش از مصرفشان حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنند.

داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی (NSAIDs) چیست؟

NSAID مخفف عبارت Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drugs است. داروهای این گروه سه اثر اصلی دارند که معمولاً با هم دیده می‌شوند: کاهش درد، پایین آوردن تب و کم کردن التهاب. اثر ضد التهابی آن‌ها بیشتر در دوزهای بالاتر خودش را نشان می‌دهد؛ به همین دلیل یک قرص ایبوپروفن ۲۰۰ برای سردرد کافی است، ولی برای ورم مفصل ممکن است پزشک دوز بیشتری تجویز کند.

یک ویژگی مهم این خانواده آن است که برخلاف مسکن‌های مخدر (اوپیوئیدها) اعتیادآور نیستند و وابستگی جسمی ایجاد نمی‌کنند. همین موضوع یکی از دلایل اصلی رواج گسترده آن‌هاست. پیشینه این گروه به آسپرین برمی‌گردد؛ اولین دارویی که ساختارش الگوی ساخت بقیه اعضای خانواده شد و به همین خاطر گاهی به NSAIDها «داروهای شبه‌آسپرین» هم می‌گویند.

چرا اسمشان «غیر استروئیدی» است؟

داروهای کورتونی مثل پردنیزولون و دگزامتازون هم التهاب را کم می‌کنند، اما از مسیر کاملاً متفاوتی و با عوارض گسترده‌تر. اصطلاح «غیر استروئیدی» حدود دهه ۱۹۶۰ رایج شد تا مرز این داروها با استروئیدها روشن باشد؛ آن هم در زمانی که استروئیدها به‌خاطر سوءمصرف در ورزش، شهرت خوبی نداشتند.

NSAIDها در بدن چطور عمل می‌کنند؟ ماجرای آنزیم COX

وقتی بافتی آسیب می‌بیند، بدن از اسید آراشیدونیک موجود در غشای سلول‌ها موادی به نام پروستاگلاندین می‌سازد. پروستاگلاندین‌ها پیام درد را تقویت می‌کنند، باعث تب می‌شوند و رگ‌های ناحیه آسیب‌دیده را گشاد و متورم می‌کنند. آنزیمی که این تبدیل را انجام می‌دهد سیکلواکسیژناز (COX) نام دارد و کار اصلی NSAIDها مهار همین آنزیم است.

این آنزیم دست‌کم دو نوع اصلی دارد که شناختنشان، منطق عوارض این داروها را روشن می‌کند:

• COX-1: بیشتر نقش «نگهداری» دارد؛ از دیواره معده محافظت می‌کند، به جریان خون کلیه کمک می‌کند و در تجمع پلاکت‌ها و انعقاد خون (از طریق ترومبوکسان) نقش دارد.
• COX-2: بیشتر هنگام التهاب و آسیب فعال می‌شود و تولید پروستاگلاندین‌های عامل درد و ورم را بالا می‌برد.

غیرانتخابی یا انتخابی؛ فرق در چیست؟

داروهای قدیمی‌تر این گروه، مثل آسپرین، ایبوپروفن، دیکلوفناک، پیروکسیکام و ایندومتاسین، هر دو نوع آنزیم را مهار می‌کنند. نتیجه؟ درد و التهاب کم می‌شود، اما سپر محافظ معده هم ضعیف می‌شود و انعقاد خون اندکی مختل می‌شود.

نسل جدیدتر، یعنی مهارکننده‌های انتخابی COX-2 مانند سلکوکسیب، برای حل همین مشکل ساخته شدند. این داروها معده را کمتر آزار می‌دهند، ولی اثرشان روی کلیه تقریباً مشابه داروهای قدیمی است و خطر قلبی‌عروقی‌شان ممکن است حتی بیشتر باشد. نمونه شناخته‌شده‌اش روفکوکسیب (ویوکس) است که به دلیل افزایش خطر حمله قلبی از بازار جهانی جمع‌آوری شد.

این داروها عامل درد را درمان نمی‌کنند؛ فقط علامت را کنترل می‌کنند. پس آرام شدن درد نباید باعث شود پیگیری علت اصلی آن فراموش شود.

— برداشت از جزوه شیمی دارویی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی تهران

لیست داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی

NSAIDها را بر اساس ساختار شیمیایی در چند زیرگروه دسته‌بندی می‌کنند. جدول زیر داروهایی را نشان می‌دهد که در ایران بیشتر با آن‌ها سروکار داریم:

معرفی پرمصرف‌ترین داروهای این گروه

ایبوپروفن: احتمالاً آشناترین عضو خانواده. برای سردرد، دندان‌درد، تب، درد عضلانی و درد قاعدگی استفاده می‌شود و شکل شربتی آن برای کودکان هم وجود دارد. محصولات ترکیبی مثل نووافن هم ایبوپروفن دارند؛ نکته‌ای که در بخش اشتباهات رایج به آن برمی‌گردیم. (مشاهده محصولات ایبوپروفن)

ناپروکسن: اثرش طولانی‌تر از ایبوپروفن است و معمولاً دو بار در روز مصرف می‌شود. در دردهای مفصلی، آرتروز و درد قاعدگی کاربرد زیادی دارد.

دیکلوفناک: در قالب قرص، آمپول، شیاف و ژل موضعی عرضه می‌شود. ژل دیکلوفناک برای پیچ‌خوردگی، کشیدگی عضله و درد مفاصل سطحی مثل زانو گزینه رایجی است.

مفنامیک اسید: بیشتر به‌عنوان «کپسول درد پریود» شناخته می‌شود. چون مصرفش معمولاً چند روز در ماه است، اغلب برای همین منظور تجویز می‌شود.

ایندومتاسین: اثر ضد التهابی قوی دارد و در حمله حاد نقرس و برخی بیماری‌های روماتیسمی کاربرد دارد، اما عوارض گوارشی و عصبی (مثل سردرد) آن نسبتاً زیاد است.

پیروکسیکام و ملوکسیکام: به دلیل ماندگاری طولانی در بدن، یک‌بار مصرف روزانه کافی است. در دردهای مزمن مفصلی و کمردرد زیاد تجویز می‌شوند.

سلکوکسیب: برای افرادی که سابقه ناراحتی معده دارند و باید طولانی‌مدت مسکن ضد التهاب بخورند، گزینه‌ای است که پزشک ممکن است در نظر بگیرد؛ البته به شرط بررسی وضعیت قلب.

کتورولاک: یکی از قوی‌ترین NSAIDهاست و بیشتر به شکل آمپول در اورژانس یا بعد از جراحی برای درد شدید استفاده می‌شود. طول درمان با آن معمولاً از ۵ روز تجاوز نمی‌کند.

آیا استامینوفن (پاراستامول) هم جزو NSAIDهاست؟

نه. استامینوفن درد و تب را کم می‌کند، اما اثر ضد التهابی قابل توجهی ندارد و به همین دلیل در این گروه قرار نمی‌گیرد. مزیتش این است که معده را تحریک نمی‌کند و روی پلاکت‌ها اثری ندارد؛ نقطه ضعفش آسیب کبدی در صورت مصرف بیش از حد است. برای سردرد ساده یا تب، خیلی وقت‌ها استامینوفن انتخاب کم‌خطرتری است، ولی برای ورم مفصل یا التهاب تاندون، معمولاً جای NSAID را نمی‌گیرد.

کاربردهای داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی

این داروها در طیف وسیعی از مشکلات به کار می‌روند؛ از یک دندان‌درد ساده تا بیماری‌های مزمن روماتیسمی:

• سردرد، میگرن و دندان‌درد
• درد قاعدگی (دیسمنوره)
• آرتروز (استئوآرتریت) و آرتریت روماتوئید
• حمله حاد نقرس
• کمردرد، گردن‌درد و دردهای مرتبط با دیسک و ستون فقرات
• پیچ‌خوردگی، کشیدگی و کوفتگی عضلات و رباط‌ها
• درد بعد از جراحی و کشیدن دندان
• تب در بزرگسالان و کودکان (بیشتر ایبوپروفن)

البته اثر NSAIDها در همه دردها یکسان نیست. برای مثال، مرور سیستماتیک کاکرین نشان داده است که شواهد کافی برای اثربخشی این داروها در درد فیبرومیالژیا وجود ندارد؛ با وجود این‌که در عمل زیاد برای آن تجویز می‌شوند. در دردهای عصبی (نوروپاتیک) هم معمولاً گزینه اول نیستند.

اشکال دارویی: قرص، آمپول، ژل و شیاف

خوراکی (قرص، کپسول، شربت): رایج‌ترین شکل مصرف. بهتر است همراه یا بلافاصله بعد از غذا خورده شوند.

تزریقی (آمپول): مثل دیکلوفناک، کتورولاک و پیروکسیکام. اثر سریع‌تری دارند، اما برخلاف تصور رایج، تزریقی بودن عوارض گوارشی را حذف نمی‌کند؛ چون دارو از راه خون به معده هم می‌رسد.

موضعی (ژل، پماد، اسپری): مقدار کمی از دارو وارد خون می‌شود، به همین دلیل برای دردهای سطحی مثل زانو، مچ یا آرنج، انتخاب ایمن‌تری نسبت به قرص است؛ مخصوصاً برای سالمندان. (ژل‌های ضد التهاب موضعی)

شیاف: برای کسانی که نمی‌توانند دارو را بخورند یا دچار تهوع‌اند مفید است، ولی شیاف هم مثل آمپول، اثر سیستمیک دارد.

عوارض احتمالی داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی

بیشتر افرادی که این داروها را کوتاه‌مدت و در دوز درست مصرف می‌کنند مشکلی پیدا نمی‌کنند. اما هرچه دوز بالاتر و دوره مصرف طولانی‌تر باشد، احتمال عارضه هم بیشتر می‌شود. طبق داده‌هایی که در منابع مرجع آمده، عوارض NSAIDها و آسپرین تا حدود ۳۰ درصد بستری‌های بیمارستانی ناشی از عوارض دارویی را تشکیل می‌دهند.

پشتیبانی و مشاوره

کارشناسان ما آماده پاسخگویی به سوالات شما هستند

تماس فوری واتساپ ارسال نسخه آنلاین

ارتباط از طریق پیام‌رسان‌ها

واتساپ

پاسخگویی 24 ساعته | 7 روز هفته

عوارض گوارشی

مهم‌ترین و شایع‌ترین عارضه این گروه است. حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد مصرف‌کنندگان دچار درجاتی از مشکلات گوارشی می‌شوند؛ از سوزش سر دل، تهوع و سوءهاضمه گرفته تا زخم معده و در موارد جدی‌تر، خونریزی گوارشی. علتش همان مهار COX-1 و از بین رفتن لایه محافظ معده است.

عوامل خطر خونریزی گوارشی عبارت‌اند از: سن بالای ۶۵ سال، سابقه زخم معده، مصرف هم‌زمان کورتون یا داروهای ضد انعقاد، مصرف الکل، استعمال دخانیات و استفاده هم‌زمان از دو NSAID.

عوارض قلبی و عروقی

همه NSAIDها به جز آسپرین، می‌توانند خطر حمله قلبی و سکته مغزی را بالا ببرند. این خطر در افرادی که بیماری قلبی دارند بیشتر است، اما در افراد سالم هم دیده شده است.

سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) در هشدار سال ۲۰۱۵ تأکید کرد که افزایش خطر حمله قلبی و سکته ممکن است حتی در هفته‌های اول مصرف آغاز شود و با بالا رفتن دوز بیشتر شود.

— FDA Drug Safety Communication، ژوئیه ۲۰۱۵

NSAIDها همچنین می‌توانند باعث احتباس آب و نمک و تشدید نارسایی قلبی شوند.

کلیه و فشار خون

پروستاگلاندین‌ها در حفظ جریان خون کلیه نقش دارند. با مهار آن‌ها، به‌خصوص در افراد کم‌آب، سالمند یا مبتلا به بیماری کلیوی، ممکن است عملکرد کلیه افت کند. این آسیب از یک اختلال گذرا و برگشت‌پذیر تا آسیب‌های پایدار و جدی متغیر است.

از طرف دیگر، این داروها می‌توانند فشار خون را بالا ببرند و اثر داروهای فشار خون را کم کنند. اگر فشار خون دارید و مدتی است ایبوپروفن یا دیکلوفناک می‌خورید، تغییر عدد فشارسنج را جدی بگیرید.

کبد، حساسیت و آسم

• کبد: افزایش آنزیم‌های کبدی ممکن است رخ دهد. دوزهای بالا در افراد مبتلا به بیماری کبدی، آرتریت جوانان یا تب روماتیسمی خطر آسیب کبدی را بیشتر می‌کند.
• حساسیت: کهیر، تورم صورت و لب و در موارد نادر واکنش‌های شدید پوستی.
• آسم: در گروهی از بیماران آسمی، آسپرین و سایر NSAIDها می‌توانند حمله تنگی نفس ایجاد کنند.
• سایر: سردرد، سرگیجه، وزوز گوش (به‌ویژه با دوز بالای آسپرین)، خواب‌آلودگی و ورم پاها.

چه کسانی باید با احتیاط NSAID مصرف کنند؟

مصرف این داروها برای گروه‌های زیر یا ممنوع است یا فقط با نظر پزشک انجام می‌شود:

• افراد دارای سابقه زخم یا خونریزی معده
• بیماران قلبی، کسانی که سابقه سکته دارند و افرادی که به‌تازگی جراحی بای‌پس قلب انجام داده‌اند
• بیماران کلیوی و کبدی
• افراد مبتلا به فشار خون کنترل‌نشده
• بیماران آسمی با سابقه واکنش به آسپرین
• سالمندان بالای ۶۵ سال

بارداری و شیردهی

در بارداری، به‌ویژه از حدود هفته ۲۰ به بعد، مصرف NSAIDها می‌تواند به کلیه جنین آسیب بزند و حجم مایع آمنیوتیک را کم کند. در سه‌ماهه سوم هم خطر بسته شدن زودهنگام یکی از رگ‌های مهم قلب جنین وجود دارد. پس در بارداری فقط با تجویز پزشک. آسپرین با دوز پایین موضوع جداگانه‌ای است که گاهی پزشک برای شرایط خاص تجویز می‌کند.

در دوران شیردهی، ایبوپروفن جزو گزینه‌های مطمئن‌تر شناخته می‌شود، ولی بهتر است انتخاب دارو با پزشک یا داروساز باشد.

کودکان

ایبوپروفن به شکل شربت برای تب و درد کودکان زیاد استفاده می‌شود، اما برای نوزادان زیر سه ماه تأیید نشده است. دوز آن به وزن کودک بستگی دارد و باید طبق برچسب محصول یا نظر پزشک تعیین شود. آسپرین را به کودکان و نوجوانان مبتلا به سرماخوردگی، آنفلوانزا یا آبله‌مرغان ندهید؛ چون با سندرم نادر اما خطرناکی به نام «رای» مرتبط است.

زنانی که درمان ناباروری انجام می‌دهند

نکته‌ای که کمتر به آن توجه می‌شود: برخی NSAIDها مثل ملوکسیکام و ایندومتاسین ممکن است در روند تخمک‌گذاری اختلال ایجاد کنند. اگر تحت درمان ناباروری هستید، پیش از مصرف هر مسکنی به پزشک خود اطلاع دهید.

تداخلات دارویی مهم

اشتباهات رایج در مصرف مسکن‌های ضد التهاب

بررسی نسخه‌ها و اطلاعیه‌های ایمنی دارویی دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور نشان می‌دهد چند خطا بارها تکرار می‌شود:

۱. مصرف هم‌زمان دو دارو از یک خانواده. مثال رایجش مصرف هم‌زمان ژلوفن و نووافن است؛ در حالی که هر دو ایبوپروفن دارند. یا کپسول پیروکسیکام کنار قرص دیکلوفناک. این کار فقط عوارض را دو برابر می‌کند.

۲. عبور از سقف دوز روزانه. هر دارو سقف مشخصی دارد. برای مثال، طبق اطلاعیه معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز، سقف دوز روزانه بزرگسالان برای این داروها به‌ترتیب زیر است:

۳. فکر کردن به این‌که آمپول به معده آسیب نمی‌زند. همان‌طور که گفتیم، اثر NSAID روی معده از مسیر خون است، نه فقط تماس مستقیم.

۴. مصرف طولانی بدون پیگیری. مسکنی که برای یک کمردرد سه‌روزه خوب بود، اگر هفته‌ها ادامه پیدا کند، باید با پزشک بررسی شود؛ هم برای علت درد و هم برای عوارض دارو.

نکات مصرف ایمن داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی

• کمترین دوز مؤثر را برای کوتاه‌ترین زمان ممکن مصرف کنید.
• قرص را همراه غذا یا بعد از آن با یک لیوان آب کامل بخورید.
• برای دردهای سطحی مفاصل، اول سراغ ژل یا پماد موضعی بروید.
• برچسب داروهای سرماخوردگی و مسکن‌های ترکیبی را بخوانید تا NSAID تکراری مصرف نکنید.
• هنگام مصرف این داروها، آب کافی بنوشید؛ کم‌آبی خطر آسیب کلیوی را بالا می‌برد.
• اگر فشار خون دارید، در دوره مصرف آن را مرتب اندازه بگیرید.
• پیش از هر جراحی یا کشیدن دندان، مصرف این داروها را به پزشک اطلاع دهید.
• مسکن بدون نسخه را بیش از ۱۰ روز برای درد یا ۳ روز برای تب ادامه ندهید، مگر با نظر پزشک.

چه زمانی فوراً به پزشک مراجعه کنیم؟

سوالات متداول درباره داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی

قوی‌ترین داروی ضد التهاب غیر استروئیدی کدام است؟

«قوی‌ترین» به نوع درد بستگی دارد. کتورولاک برای درد حاد و شدید و ایندومتاسین برای التهاب‌هایی مثل نقرس از قوی‌ترین‌ها به حساب می‌آیند، اما عوارض بیشتری هم دارند و انتخابشان با پزشک است.

کدام NSAID کمترین آسیب را به معده می‌زند؟

سلکوکسیب به دلیل اثر انتخابی روی COX-2 عارضه گوارشی کمتری دارد. در بین داروهای غیرانتخابی، ایبوپروفن با دوز پایین جزو کم‌خطرترهاست. شکل‌های موضعی هم کمترین اثر را روی معده دارند.

ژلوفن و بروفن چه فرقی دارند؟

ماده مؤثر هر دو ایبوپروفن است. ژلوفن کپسول ژلاتینی نرم است که معمولاً سریع‌تر جذب می‌شود، اما عوارض و تداخلات هر دو یکسان است.

آیا می‌توان ایبوپروفن و استامینوفن را با هم مصرف کرد؟

این دو از دو خانواده متفاوت‌اند و گاهی پزشک آن‌ها را به‌صورت ترکیبی یا متناوب تجویز می‌کند. با این حال، چون بسیاری از محصولات بازار ترکیب این دو را دارند، پیش از مصرف هم‌زمان برچسب‌ها را بخوانید یا از داروساز بپرسید.

مصرف NSAID برای درد پریود ضرر دارد؟

مصرف کوتاه‌مدت مفنامیک اسید، ناپروکسن یا ایبوپروفن در روزهای اول قاعدگی، برای بیشتر خانم‌های سالم انتخاب رایج و مؤثری است. اگر درد هر ماه شدیدتر می‌شود یا با مسکن کنترل نمی‌شود، بررسی پزشکی لازم است.

جمع‌بندی

داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی از کاربردی‌ترین داروهای قفسه هر خانه‌اند و در درمان سردرد، درد قاعدگی، دردهای مفصلی و آسیب‌های ورزشی جایگاه مهمی دارند. اما «بدون نسخه» بودن به معنی «بی‌خطر» بودن نیست. معده، قلب و کلیه سه عضوی‌اند که بیشترین آسیب را از مصرف نادرست این داروها می‌بینند. قانون طلایی ساده است: کمترین دوز، کوتاه‌ترین زمان، یک NSAID در هر زمان و مشورت با پزشک اگر بیماری زمینه‌ای دارید یا دارو را بیش از چند روز لازم دارید.

برای تهیه داروها و محصولات ضد درد و ضد التهاب با مشاوره داروساز می‌توانید از داروخانه آنلاین دارومارو کمک بگیرید.

منابع

• ویکی‌پدیای فارسی: داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی
• FDA Drug Safety Communication (2015)
• معاونت غذا و دارو دانشگاه علوم پزشکی جندی‌شاپور اهواز: اصول تجویز منطقی داروهای ضد درد و ضد التهاب غیر استروئیدی
• کاکرین: نقش NSAIDهای خوراکی در درمان درد فیبرومیالژیا

این مطلب صرفاً جنبه آموزشی دارد و جایگزین تشخیص و تجویز پزشک یا مشاوره داروساز نیست. پیش از شروع یا قطع هر دارویی با متخصص مشورت کنید.