کوتریموکسازول کیمیدارو؛ موارد مصرف، مکانیسم اثر و نکات مهم

کوتریموکسازول یک آنتی‌ بیوتیک ترکیبی از سولفامتوکسازول و تری‌متوپریم است که برای درمان عفونت‌های باکتریایی مانند عفونت ادراری، ذات‌الریه، برونشیت، عفونت گوش، اسهال مسافرتی و برخی عفونت‌های پوستی استفاده می‌شود.

رده درمانی

کوتریموکسازول یک آنتی‌بیوتیک ترکیبی است که از دو ماده فعال تشکیل می‌شود:

• تری‌متوپریم؛
• سولفامتوکسازول.

این دارو برای درمان برخی عفونت‌های باکتریایی و تعدادی از عفونت‌های فرصت‌طلب استفاده می‌شود. اثربخشی آن به حساس‌بودن عامل عفونی و شرایط بالینی بیمار بستگی دارد. به دلیل افزایش مقاومت میکروبی، کوتریموکسازول برای هر نوع عفونت یا هر بیماری عفونی انتخاب مناسبی نیست.

اشکال و قدرت‌های دارویی

کوتریموکسازول ممکن است به شکل‌های زیر عرضه شود:

• قرص خوراکی؛
• شربت یا سوسپانسیون خوراکی؛
• محلول تزریقی.

قدرت‌های رایج قرص عبارت‌اند از:

• تری‌متوپریم ۸۰ میلی‌گرم + سولفامتوکسازول ۴۰۰ میلی‌گرم؛
• تری‌متوپریم ۱۶۰ میلی‌گرم + سولفامتوکسازول ۸۰۰ میلی‌گرم.

در برخی فرآورده‌ها، مانند قرص‌های با قدرت پایین‌تر، مقدار مواد فعال ممکن است متفاوت باشد. بنابراین هنگام مصرف باید به مقدار هر دو ماده فعال روی بسته‌بندی توجه شود.

مکانیسم اثر کوتریموکسازول

کوتریموکسازول با مهار دو مرحله متوالی در مسیر ساخت فولات باکتری‌ها عمل می‌کند.

اثر سولفامتوکسازول

سولفامتوکسازول با ساختار مشابه برخی مواد مورد نیاز باکتری، در مسیر تولید دی‌هیدروفولیک اسید اختلال ایجاد می‌کند.

اثر تری‌متوپریم

تری‌متوپریم آنزیم دی‌هیدروفولات ردوکتاز باکتریایی را مهار می‌کند و تبدیل دی‌هیدروفولات به تتراهیدروفولات را کاهش می‌دهد.

فولات برای ساخت DNA و تکثیر باکتری ضروری است. مهار دو مرحله از این مسیر، اثر ضدباکتریایی ترکیب را تقویت می‌کند؛ بااین‌حال، اثر دارو به نوع میکروب، محل عفونت و الگوی مقاومت آن بستگی دارد.

موارد مصرف کوتریموکسازول

۱. عفونت‌های دستگاه ادراری

کوتریموکسازول ممکن است برای درمان برخی عفونت‌های ادراری، از جمله سیستیت حاد، استفاده شود؛ مشروط بر اینکه عامل عفونی به دارو حساس باشد.

کاربرد آن در موارد زیر به ارزیابی پزشک نیاز دارد:

• عفونت ادراری بدون عارضه؛
• عفونت ادراری عارضه‌دار؛
• عفونت‌های عودکننده؛
• پیشگیری طولانی‌مدت در بیماران منتخب.

در مناطق یا بیمارانی که مقاومت باکتریایی به کوتریموکسازول زیاد است، ممکن است آنتی‌بیوتیک دیگری انتخاب شود.

۲. پنومونی ناشی از پنوموسیستیس جیرووسی

یکی از کاربردهای مهم کوتریموکسازول، درمان و پیشگیری از پنومونی ناشی از Pneumocystis jirovecii یا PJP است. این عفونت بیشتر در افراد دچار ضعف سیستم ایمنی، از جمله برخی بیماران مبتلا به HIV، مشاهده می‌شود.

در موارد متوسط تا شدید، ممکن است شکل تزریقی یا بستری‌شدن بیمار لازم باشد. مقدار مصرف و مدت درمان به شدت عفونت، وزن، عملکرد کلیه و وضعیت ایمنی بیمار بستگی دارد.

۳. توکسوپلاسموز در بیماران دچار نقص ایمنی

کوتریموکسازول در برخی بیماران مبتلا به نقص ایمنی، از جمله بعضی افراد مبتلا به HIV، ممکن است برای پیشگیری یا درمان توکسوپلاسموز استفاده شود.

این کاربرد باید بر اساس وضعیت ایمنی، سابقه عفونت، نتایج آزمایش‌ها و پروتکل تخصصی تعیین شود.

۴. نوکاردیوز

کوتریموکسازول در درمان برخی عفونت‌های ناشی از Nocardia، از جمله عفونت‌های ریوی، پوستی یا منتشر، کاربرد دارد. در موارد شدید، عفونت مغزی یا بیماری چندکانونی ممکن است به درمان ترکیبی، بستری و دوره درمان طولانی نیاز باشد.

۵. عفونت‌های پوستی و بافت نرم

در برخی عفونت‌های پوستی و بافت نرم، به‌ویژه هنگامی که احتمال استافیلوکوک اورئوس مقاوم به متی‌سیلین یا MRSA مطرح باشد، پزشک ممکن است کوتریموکسازول را انتخاب کند.

کاربردهای احتمالی شامل موارد زیر است:

• بعضی آبسه‌های پوستی؛
• عفونت‌های چرکی پوست؛
• برخی موارد سلولیت همراه با خطر MRSA؛
• ایمپتیگو یا اکتیما در صورت حساس‌بودن عامل عفونی؛
• پیشگیری از عود در موارد منتخب.

در آبسه‌ها، تخلیه مناسب چرک ممکن است بخش اصلی درمان باشد و آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی همیشه کافی نیست.

۶. اسهال‌های عفونی خاص

کوتریموکسازول ممکن است در برخی عفونت‌های گوارشی، از جمله موارد مشخص شیگلوز یا سیکلوسپوریازیس، استفاده شود؛ البته فقط زمانی که عامل عفونی به دارو حساس باشد.

در بسیاری از اسهال‌های عفونی، درمان اصلی شامل جبران آب و الکترولیت است و مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک می‌تواند بی‌فایده یا حتی زیان‌آور باشد.

پشتیبانی و مشاوره

کارشناسان ما آماده پاسخگویی به سوالات شما هستند

تماس فوری واتساپ ارسال نسخه آنلاین

ارتباط از طریق پیام‌رسان‌ها

واتساپ

پاسخگویی 24 ساعته | 7 روز هفته

۷. تشدید حاد برخی بیماری‌های تنفسی

کوتریموکسازول گاهی به‌عنوان گزینه جایگزین در تشدید حاد برونشیت مزمن یا بیماری انسدادی مزمن ریه مطرح می‌شود. انتخاب آن به وضعیت بیمار، احتمال عفونت باکتریایی و الگوی مقاومت منطقه‌ای بستگی دارد.

در بیماران دارای خطر بالای عفونت سودومونایی، بیماری شدید زمینه‌ای یا پاسخ ضعیف به درمان، معمولاً باید گزینه‌های مناسب‌تری بررسی شود.

۸. عفونت‌های ناشی از گازگرفتگی

در بعضی موارد گازگرفتگی انسان یا حیوان، کوتریموکسازول ممکن است به‌عنوان بخشی از درمان جایگزین استفاده شود؛ اما معمولاً باید همراه با دارویی باشد که پوشش مناسبی علیه باکتری‌های بی‌هوازی ایجاد کند.

انتخاب آنتی‌بیوتیک به محل گازگرفتگی، عمق زخم، نوع حیوان یا فرد گازگیرنده، وضعیت واکسیناسیون و خطر عفونت هاری یا کزاز بستگی دارد.

۹. عفونت‌های ناشی از بارتونلا

کوتریموکسازول ممکن است در برخی عفونت‌های ناشی از Bartonella، مانند بیماری خراش گربه، به‌عنوان گزینه جایگزین استفاده شود.

در بیماری منتشر، درگیری سیستم عصبی مرکزی یا نورورتینیت، درمان باید توسط متخصص عفونی یا پزشک مربوطه تعیین شود و ممکن است به داروهای ترکیبی نیاز داشته باشد.

۱۰. عفونت‌های ناشی از Stenotrophomonas maltophilia

در برخی عفونت‌های ناشی از Stenotrophomonas maltophilia، از جمله پنومونی، باکتریمی یا عفونت‌های مرتبط با ونتیلاتور، کوتریموکسازول ممکن است یکی از گزینه‌های درمانی باشد.

انتخاب دارو باید بر اساس شدت بیماری، نتیجه کشت و آنتی‌بیوگرام و وضعیت عملکرد کلیه انجام شود.

سایر کاربردهای تخصصی یا خارج از برچسب

در شرایط خاص و با تصمیم متخصص، کوتریموکسازول ممکن است در موارد زیر نیز استفاده شود:

• میلوئیدوز ناشی از Burkholderia pseudomallei؛
• برخی عفونت‌های ناشی از Yersinia pestis؛
• بعضی موارد نوکاردیوز منتشر؛
• برخی عفونت‌های استخوان و مفصل؛
• بعضی عفونت‌های پروتز مفصل؛
• برخی موارد پروستاتیت؛
• بعضی عفونت‌های سیستم عصبی مرکزی؛
• پیشگیری از پریتونیت باکتریال خودبه‌خودی در بیماران منتخب؛
• برخی عفونت‌های مقاربتی یا عوارض عفونی مرتبط با آن‌ها؛
• بعضی موارد عفونت داخل شکمی، در صورت مناسب‌بودن پوشش میکروبی.

این کاربردها برای همه بیماران مناسب نیستند و بسیاری از آن‌ها به بررسی کشت، حساسیت دارویی، تصویربرداری یا درمان ترکیبی نیاز دارند.

مواردی که مصرف کوتریموکسازول در آن‌ها معمولاً محدود است

عفونت گوش میانی حاد

به دلیل مقاومت قابل‌توجه برخی سویه‌های استرپتوکوک پنومونیه، کوتریموکسازول معمولاً انتخاب اول برای اوتیت میانی حاد نیست. در صورت استفاده، باید حساسیت عامل عفونی و شرایط بیمار در نظر گرفته شود.

عفونت‌های ناشی از سودوموناس

کوتریموکسازول پوشش قابل‌اعتمادی علیه بسیاری از سویه‌های Pseudomonas aeruginosa ندارد و در بیماران دارای خطر عفونت سودومونایی نباید بدون ارزیابی تخصصی انتخاب شود.

عوارض جانبی

عوارض شایع‌تر

• تهوع و استفراغ؛
• بی‌اشتهایی؛
• درد شکم؛
• اسهال؛
• سردرد؛
• بثورات پوستی؛
• افزایش حساسیت به نور خورشید.

عوارض مهم و جدی

کوتریموکسازول ممکن است به‌ندرت باعث عوارض جدی شود، از جمله:

• واکنش‌های شدید پوستی مانند سندرم استیونز–جانسون و نکرولیز اپیدرمال سمی؛
• افت گلبول‌های سفید یا پلاکت‌ها؛
• کم‌خونی همولیتیک، به‌ویژه در افراد دارای کمبود G6PD؛
• آسیب کبدی؛
• آسیب کلیوی یا افزایش کراتینین؛
• افزایش پتاسیم خون؛
• کاهش سدیم خون؛
• واکنش‌های آلرژیک شدید؛
• التهاب ریه یا واکنش‌های حساسیتی نادر.

در صورت بروز تاول پوستی، زخم دهان، تب همراه با بثورات، تورم صورت یا زبان، تنگی نفس، زردی پوست، کاهش ادرار یا ضعف شدید، باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود.

هشدارها و موارد احتیاط

مصرف کوتریموکسازول در شرایط زیر نیازمند احتیاط یا بررسی جایگزین است:

• حساسیت به سولفونامیدها یا تری‌متوپریم؛
• بیماری کلیوی؛
• بیماری کبدی؛
• کمبود G6PD؛
• اختلالات خونی یا سرکوب مغز استخوان؛
• کمبود فولات؛
• سالمندی؛
• کم‌آبی بدن؛
• مصرف داروهای افزایش‌دهنده پتاسیم؛
• بارداری یا احتمال بارداری؛
• مصرف هم‌زمان وارفارین یا داروهای متعدد.

در بیماران مبتلا به نقص ایمنی، احتمال بروز عوارض خونی و پوستی ممکن است بیشتر باشد.

تداخلات دارویی مهم

کوتریموکسازول ممکن است با داروهای زیر تداخل داشته باشد:

• وارفارین و سایر داروهای ضدانعقاد؛
• مهارکننده‌های ACE و داروهای گروه ARB؛
• اسپیرونولاکتون و سایر داروهای افزایش‌دهنده پتاسیم؛
• دیگوکسین؛
• متوترکسات؛
• فنی‌توئین؛
• بعضی داروهای ضد دیابت؛
• سیکلوسپورین؛
• داروهای آسیب‌رسان به کلیه؛
• داروهای سرکوب‌کننده مغز استخوان.

در صورت مصرف وارفارین، ممکن است INR افزایش پیدا کند و به پایش نزدیک‌تر نیاز باشد.

مصرف در بارداری و شیردهی

مصرف کوتریموکسازول در بارداری، به‌ویژه در سه‌ماهه اول و نزدیک زمان زایمان، باید با ارزیابی پزشک انجام شود. تری‌متوپریم می‌تواند مسیر فولات را مهار کند و ممکن است در برخی شرایط به مکمل فولات یا انتخاب داروی جایگزین نیاز باشد.

در دوران شیردهی نیز باید سن شیرخوار، وضعیت سلامت او، احتمال زردی، نارس بودن و کمبود G6PD در نظر گرفته شود. مصرف خودسرانه توصیه نمی‌شود.

معرفی دارو

نام دارو: کوتریموکسازول کیمیدارو

نام انگلیسی: Co-trimoxazole

نام ژنریک: تری‌متوپریم/سولفامتوکسازول

نکات مهم برای بیمار

• دارو را دقیقاً طبق نسخه و تا پایان دوره تجویزشده مصرف کنید.
• در صورت بهبود علائم، دارو را خودسرانه قطع نکنید؛ مگر اینکه پزشک دستور دهد.
• در طول درمان، مصرف مایعات کافی اهمیت دارد؛ مگر اینکه پزشک محدودیت مایعات تعیین کرده باشد.
• از قرارگرفتن طولانی در نور مستقیم خورشید خودداری کنید.
• در صورت بروز بثورات پوستی، مصرف دارو را ادامه ندهید و فوراً با پزشک تماس بگیرید.
• در صورت مصرف داروهای قلبی، ضدانعقاد، داروهای فشار خون یا داروهای مؤثر بر پتاسیم، پزشک را مطلع کنید.
• برای درمان عفونت‌های ویروسی مانند سرماخوردگی و آنفلوانزا از این دارو استفاده نکنید.
• مقدار مصرف در کودکان بر اساس وزن، سن، نوع عفونت و فرآورده تعیین می‌شود.

جمع‌بندی

کوتریموکسازول کیمیدارو ترکیبی از تری‌متوپریم و سولفامتوکسازول است که با مهار دو مرحله از مسیر ساخت فولات باکتری‌ها، اثر ضدباکتریایی ایجاد می‌کند.

این دارو در برخی عفونت‌های ادراری، عفونت‌های پوستی ناشی از میکروب‌های حساس، پنومونی پنوموسیستیس، نوکاردیوز، بعضی عفونت‌های گوارشی و برخی عفونت‌های فرصت‌طلب کاربرد دارد. بااین‌حال، مقاومت میکروبی، وضعیت کلیه و کبد، احتمال حساسیت دارویی و تداخلات دارویی باید پیش از مصرف بررسی شوند.

این مطلب صرفاً آموزشی است و جایگزین تشخیص یا تجویز پزشک نیست. کوتریموکسازول را بدون نسخه مصرف نکنید و در صورت بروز بثورات شدید، تنگی نفس، زردی، کاهش ادرار، تب یا علائم خون‌ریزی فوراً به پزشک مراجعه کنید.